Reflexiviteit in actie

Op 6 maart hadden we een inspirerende live bijeenkomst rond het thema reflexiviteit. Reflexiviteit wordt al lange tijd breed omarmd als kernwaarde van kwalitatief onderzoek – en misschien zelfs als grondbeginsel van integere wetenschap in het algemeen. Maar wat betekent reflexiviteit concreet in de praktijk en hoe versterk je reflexieve praktijken in je eigen onderzoek in de GGZ? Die vragen stonden centraal tijdens onze interactieve bijeenkomst.

Wat is reflexiviteit?

Prof. dr. Melissa De Smet (KU Leuven) en voorzitter dr. Femke Truijens namen ons mee door hun paper: ‘Reflexivity in Action: A Qualitative Study on How Researchers Interpret and Practice’, die zij samen met Ebru Eksi schreven. Hun paper geeft zowel een mooi overzicht van de reflexiviteitsliteratuur als inzichten uit een empirische studie. Reflexiviteit begon als reactie op het objectivistisch ideaal van waardevrij onderzoek, en gaat over bewustzijn van de context van kennisconstructie, aldus Melissa. Wat reflexiviteit betekent staat niet vast, maar hangt sterk af van het onderzoeksparadigma van de onderzoeker. Bewust zijn van het paradigma dat jij als onderzoeker hanteert is dus van belang om te jouw visie op reflexiviteit te definiëren én om spraakverwarring tussen onderzoekers te voorkomen die vanuit verschillende paradigma’s dezelfde term gebruiken (tip: neem een kijkje op pagina 8-10 voor een overzicht van de verschillende aannames bij verschillende paradigma’s).

Op basis van onderzoek in het MEANS lab analyseerden zij hoe reflexiviteit er in de praktijk uit kan zien. Zij kwamen tot een lijst van 9 kernvragen, die andere onderzoekers verder kunnen helpen om reflexiviteit concreet vorm te geven in Reflexivity Labs. Melissa benadrukte in haar lezing dat reflexiviteit niet stopt bij het bepalen van een eigen startpunt en positie, maar een voortdurend proces van zelfevaluatie en bewustzijn vraagt tijdens het gehele onderzoeksproces. Bij voorkeur doe je dit niet alleen, maar met je eigen projectgroep of onderzoeksteam: verschillen in visies, aannames en intuïties kunnen zo expliciet worden, zodat ze onderbouwd kunnen meespelen in het project, met ruimte voor complexiteit en verschil.

Hoe doe je dat?

Met het idee van reflexivity labs gingen we onder leiding van Arjen Noordhof gelijk aan de slag. In een demonstratie van een reflexiviteitslab gingen leden Stephanie Dijkstra en Annemarie Mulder en bestuursleden Femke Truijens en Nienke van Sambeek met elkaar in gesprek over vragen als: Wie ben je als onderzoeker? Wat onderzoek je? Hoe ben je daarin verzeild geraakt? Wat zie je als het doel van wetenschap en jouw rol als onderzoeker? Wat voor praktijken heb je ingebouwd om reflexiviteit te versterken in je onderzoeksproject? Met 35 leden gingen we vervolgens in subgroepen uiteen om te oefenen met het vormgeven van reflexivity labs.

Wrap-up

Leden gingen zowel met nieuwe inzichten als met nieuwe vragen naar huis. Een greep uit de wrap-up:

  • Hoe bouw je reflexiviteit succesvol in je eigen project of praktijk, te midden van hoge werkdruk?
  • Zou de beroepspraktijk van de ggz niet ook gebaat zijn bij reflexivity labs, met name om bestaande hiërarchieën in beleidsbeslissingen te doorbreken?
  • Gespecialiseerde expertise kan ook een beperking (in openheid) worden; junior teamleden zijn daardoor extra van waarde.
  • Reflexiviteit kan spannend, confronterend en soms zelfs beschamend zijn. Het vraagt om maximale openstelling, waarvoor veel veiligheid nodig is.
  • Hoe creëer en bewaak je die veilige ruimte die nodig is om team-reflexiviteit tot stand te brengen, te midden van bestaande machtsrelaties?
  • Consensus bereiken hoeft geen doel te zijn. Maar hoe ga je dan om met verschil?
  • Hoe divers kunnen we zijn, als we zelf zo’n homogene groep zijn?

Een inzicht dat bij veel groepen terugkwam, was dat velen van ons geneigd zijn om consensus en gelijkgestemden op te zoeken, terwijl juist verschil en frictie tot ontwikkeling leiden. Actief op zoek gaan naar tegenspraak binnen de eigen projecten was een van de acties die leden mee naar huis namen.

Credits

Het bijeenkomen op de sfeervolle locatie Bibliotheek Neude te Utrecht werd mogelijk gemaakt door Stichting Psychiatrie en Filosofie. Daarnaast maakte Ramaz Melashvilli voor ons een prachtig fotoverslag van de dag (zie Linkedin).