Wat is het?

Reflexiviteit gaat over de bereidheid om jezelf als onderzoeker serieus onder de loep te nemen. Niet als verplichte methodologische paragraaf achteraf, maar als een voortdurend proces van zelfonderzoek tijdens het doen van onderzoek. Want in kwalitatief onderzoek bén jij niet zomaar degene die data verzamelt; jij bent mede het instrument waarmee kennis ontstaat.

Reflexiviteit begint daarom bij een fundamentele vraag: hoe kijk jij eigenlijk naar kennis, waarheid en wetenschap? Onderzoekers werken altijd, expliciet of impliciet, vanuit bepaalde paradigmatische aannames over wat werkelijkheid is, hoe kennis tot stand komt, en welke rol de onderzoeker daarin speelt. Vanuit een meer objectivistische positie zal een onderzoeker bijvoorbeeld proberen de eigen invloed zoveel mogelijk te controleren of beperken, terwijl een meer subjectivistische positie de onderzoeker juist ziet als actieve vormgever van betekenis. Die verschillen werken door in álles: het soort onderzoeksvragen dat je stelt, de methoden die je kiest, hoe je interviews uitvoert, wat je als kwaliteit beschouwt, hoe je interpreteert, en zelfs wat je uiteindelijk als ‘kennis’ presenteert. In onze preprint (De Smet, Eksi, & Truijens, 2025) schetsen we dit als een spectrum van paradigma’s met verschillende aannames over reflexiviteit, bracketing en kwaliteitscontrole (zie de overzichtstabel op p. 8-10).

Bij (te) weinig reflexiviteit dreigt onderzoek ongemerkt een bevestiging te worden van wat de onderzoeker al dacht, hoopte of vreesde te vinden. Aannames blijven dan impliciet, maar sturen wél de vragen die gesteld worden, de interpretaties die plausibel lijken, en de conclusies die uiteindelijk als waarheid naar voren komen. Reflexiviteit helpt zulke self-fulfilling prophecies zichtbaar te maken, juist door onderzoekers uit te nodigen kritisch te kijken naar hun eigen rol in het ontstaan van kennis.

Waarom is het belangrijk?

Onderzoek gebeurt nooit vanuit een neutrale leegte. Juist daarom vraagt kwalitatief onderzoek om onderzoekers die zichzelf goed leren kennen. Reflexiviteit helpt zichtbaar maken vanuit welk mens- en wetenschapsbeeld je werkt, welke aannames je meebrengt, en hoe die invloed hebben op wat je ziet, hoort en belangrijk vindt.

Dat kan confronterend zijn. Reflexiviteit vraagt openheid voor twijfel, ongemak en tegenspraak. Maar precies daar ontstaat vaak verdieping. Niet door verschillen glad te strijken, maar door ze expliciet te maken en serieus te onderzoeken. Reflexiviteit is daarmee niet alleen een methode, maar ook een ethische houding: een voortdurende oefening in bewustzijn, verantwoordelijkheid en nieuwsgierigheid naar je eigen positie in kennisvorming.

In de kwalitatieve methodologieliteratuur wordt reflexiviteit dan ook steeds vaker beschreven als een kernvoorwaarde voor integere wetenschap, eerder dan als een losse techniek of kwaliteitscheck. Daarbij gaat reflexiviteit niet alleen over jezelf leren kennen als ‘wetenschappelijk instrument’, maar ook als onderzoeker-in-de-wereld. Onderzoekers nemen altijd een bepaalde positie in – cultureel, sociaal, institutioneel, politiek en persoonlijk – en bewegen zich vanuit die positionaliteit door het onderzoeksproces. Reflexiviteit vraagt daarom ook aandacht voor wat je vertegenwoordigt, welke stemmen of perspectieven dichter bij je liggen, welke machtsverhoudingen meespelen, en hoe jouw aanwezigheid invloed heeft op wat gezegd, gehoord en mogelijk gemaakt wordt binnen onderzoek.

Vanuit die gedachte pleiten steeds meer kwalitatieve onderzoekers ook voor expliciete Reflexivity Statements in wetenschappelijke publicaties. Daarin beschrijven onderzoekers niet alleen methodologische keuzes, maar ook hun positionaliteit, betrokkenheid, aannames en relationele positie ten opzichte van het onderzoeksveld. De positionaliteit van de onderzoeker verdient daarbij evenveel aandacht als de beschrijving van deelnemers, omdat beide mede vormgeven aan de kennis die ontstaat.

Hoe kan je ermee werken?

In onze preprint (De Smet, Eksi, & Truijens, 2025) stellen we Reflexivity Labs voor: gestructureerde groepsgesprekken waarin onderzoekers samen reflecteren op hun positie, aannames, reacties en onderzoekspraktijken. Daarbij zien wij reflexiviteit nadrukkelijk niet als een individuele eigenschap of stabiele trait, maar als een dynamisch en relationeel proces dat voortdurend verandert in interactie met deelnemers, teamleden, context en onderzoeksfase. Reflexiviteit ontstaat dus niet alleen in jezelf, maar juist ook tussen onderzoekers: wanneer zij onder druk, twijfel of relationele spanning plots verschillende intuïtieve keuzes blijken te maken.

Binnen Reflexivity Labs werken onderzoekers bijvoorbeeld met vragen als:

1. Wie ben ik in dit onderzoek?
2. Waarom raakt dit onderwerp mij?
3. Wat zie ik als het doel van wetenschap?
4. Welke aannames neem ik mee?
5. Welke perspectieven of interpretaties trekken mij vanzelf aan?
6. Welke reacties roepen deelnemers bij mij op?
7. Hoe beïnvloeden machtsverschillen mijn positie als onderzoeker?
8. Waar zoek ik consensus terwijl verschil misschien productiever is?
9. Welke vormen van kwaliteitscontrole passen eigenlijk bij mijn paradigma?

Door zulke vragen gezamenlijk te onderzoeken, worden verschillen in intuïties, waarden en interpretaties expliciet bespreekbaar. Vaak denken onderzoekers aanvankelijk dat zij vanuit een vergelijkbare paradigmatische positie werken, totdat zich concrete spanningen of dilemma’s voordoen in het onderzoek zelf. Bijvoorbeeld wanneer een participant tijdens een interview intens verdrietig wordt: moet je als onderzoeker ruimte geven en relationeel mee bewegen, of juist meer afstand bewaren om methodologische consistentie te bewaken? Zulke momenten maken zichtbaar dat reflexiviteit niet alleen gaat over wat onderzoekers zeggen te geloven, maar ook over hoe zij handelen wanneer onderzoek relationeel, emotioneel of ethisch complex wordt. Juist in die concrete keuzes worden onderliggende aannames over kennis, nabijheid, verantwoordelijkheid en de rol van de onderzoeker zichtbaar.

Een belangrijk uitgangspunt van Reflexivity Labs is daarom dat zij voldoende veiligheid moeten bieden om twijfel, ongemak en verschil bespreekbaar te maken, zonder dat verschil onmiddellijk gladgestreken hoeft te worden. Het doel is niet per se consensus of bevestiging, maar juist het onderzoeken van momenten waarop onderzoekers uiteenlopende intuïties, reacties of interpretaties blijken te hebben. Juist in die verschillen schuilt vaak de meest waardevolle reflexieve informatie: ze maken zichtbaar welke aannames, waarden, machtsverhoudingen en paradigmatische posities onderzoekers meebrengen in het onderzoeksproces.

Naast of binnen reflexivity labs kan gebruik worden gemaakt van verschillende concrete praktijken of methoden, waaronder:

• reflexieve logboeken of memo’s bijhouden
• intervisie en supervisie organiseren
• member reflections of dialogische feedback
• bewust reflecteren op emoties tijdens interviews
• expliciteren van positionaliteit en theoretische voorkeuren
• systematisch bespreken van verschillen tussen onderzoekers
• bracketing-oefeningen of paradigmatische zelfanalyse

De kernvraag blijft daarbij steeds opnieuw:
Wie ben ik in dit onderzoek en wat doet dat met wat hier zichtbaar wordt?